نخبگان کلید توسعه اقتصادی کشور
هرجا نام ایران به نیکی در عرصه های مختلف علمی یاد میشود ثمره تلاش نخبگانی است که در جامعه برای بهبود رفاه و جایگاه کشور در عرصه بین المللی تلاش کرده اند. حمایت از نخبگان جامعه یعنی حمایت و هدایت مهمترین منبع اقتصادی و رکن پیشرفت هر جامعه. مسئولین لایق کشور در دولتهای مختلف و بیشتر از همه مسولین، شخص مقام معظم رهبری حفظه الله همیشه حامی نخبگان کشور بوده اند و فراموش نمیکنیم در حساس ترین نقطه های تاریخی که برخی نخبگان در معرض تهدید قرار گرفتند و برخی مسئولین دولت آقای روحانی بی مهری نسبت به نخبگان داشتند و حتی معاون اول ایشان نسل جوان دهه60 را عامل بدبختی کشور معرفی میکردند که این موجب سَرخوردگی اجتماعی نخبگان شده بود و آمارها حکایت از رشد مهاجرت نخبگان از کشور داشت، اما رهبر معظم انقلاب در تاریخ 28 مهر ماه 1395 و دیدار نخبگان فرمودند: ” بنده در دفاع از جامعه‌ی نخبگان و از حرکت علمی کشور، تا نَفس دارم ذرّه‌ای کوتاه نخواهم آمد، و میدانم که این حرکت، حرکت بابرکتی است و ان‌شاءالله عاقبت‌به‌خیر است؛ ان‌شاءالله که پیش برویم”. همین جمله ایشان در کنار حمایت های آشکار و نهان از نخبگان جامعه بود که نیروی مضاعفی در کالبد نخبگان جامعه دمید و سبب امیدواری بسیاری از نخبگان به آینده گشت، حمایت های بی دریغ رهبر جامعه در کنار قوانین متعدد وضع شده سبب میگردد تا زمینه تحقق و بستر مشارکت نخبگان عرصه های مختلف در جهش تولید بعنوان بخشی از مشارکت مردم فراهم گردد.
از جمله اقدامات موثر در حمایت از نخبگان میتوان به حمایت رهبر انقلاب اسلامی در ابلاغ سیاستهای کلی بند یک اصل ۱۱۰ قانون اساسی اشاره کرد، که این سیاستهای کلی «علم و فناوری» را به رؤسای قوای سه‌گانه و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1393 ابلاغ کردند؛ برای مثال در ماده 6 بند 3 آن آمده است؛ استفاده از ظرفیت‌های علمی و فنی ایرانیان مقیم خارج و جذب متخصصان و محققان برجسته سایر کشورها بویژه کشورهای اسلامی حسب نیاز. و همچنین ماده 4 بند 2 که افزایش بودجه تحقیق و پژوهش به حداقل ۴% تولید ناخالص داخلی تا پایان سال ۱۴۰۴ با تأکید بر مصرف بهینه منابع و ارتقاء بهره‌وری را اشاره دارد و موارد بسیاری دیگر.
همچنین آییننامه حمایت از نخبگان ایرانی مصوب هیئت وزیران در جلسه ۷/۱۲/۱۴۰۱ و به استناد اصل یکصد و سی هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصویب گردیده است که برخی از مواد آن به شرح زیر است:
ماده۲ـ به منظور حمایت از پژوهشهای نخبگان و ارتقای عملکرد و تأثیرگذاری ایشان، پژوهانه استفاده از خدمات شبکه آزمایشگاهی به نخبگان اعطا میشود.
ماده۳ـ وزارتین موظفند با همکاری بنیاد و در چهارچوب مصوبات شورایعالی انقلاب فرهنگی، زمینه پذیرش رتبه‌های برتر آزمون متمرکز (کنکور) سراسری را تا مقطع تحصیلی دکتری در رشته‌های گروه علوم پایه و علوم انسانی و برگزیدگان مسابقات علمی (المپیادهای ) دانشآموزی را تا مقطع تحصیلی دکتری در رشته‌های گروه علوم پایه و علوم انسانی در دانشگاه‌های برتر و اعطای راتبه علمی(بورس) عضویت هیئت علمی در دانشگاهها برای جذب برگزیدگان مسابقات علمی (المپیادهای ) دانشآموزی را در چهارچوب قوانین و مقررات فراهم نمایند.
ماده۴ـ به منظور ارتقای مشارکت نخبگان در توسعه علم و فناوری و حل چالش‌های فناورانه ملی و جذب ایشان در بنگاه‌های اقتصادی کشور، طرح اشتغال (۱۰۰۰) نخبه در سال مشتمل بر موارد زیر اجرا میشود:
۱ـ معاونت با همکاری وزارتخانه های صنعت، معدن و تجارت و ارتباطات و فناوری اطلاعات موظف است (۱۰) طرح (پروژه) ملی، توسعهای، امید آفرین و تحول ساز پیشران تحقیق و توسعه در حوزه فناوریهای نوین با اولویت هوش مصنوعی، فناوریهای نوین رقومی (دیجیتال)، زیست فناوری و دارویی، رایانش کوانتومی، پزشکی بازساختی و امنیت غذایی مرتبط با رفع نیازهای کشور را با مشارکت بنگاه‌های اقتصادی تهیه و به شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان ارایه دهد.
۲ـ با تصویب شورا حداقل بیست درصد (۲۰%) منابع مورد نیاز طرح (پروژه)های پیشران در قالب حمایتهای دولتی از سوی معاونت مشروط به تحقق اشتغال نخبگان تأمین میشود. سازمان برنامه و بودجه کشور موظف است منابع مورد نیاز اجرای این برنامه را از محل منابع در اختیار معاونت در قالب لوایح بودجه‌های سنواتی پیش‌بینی نماید.
۳ ـ هزینه‌کرد شرکتهای مجری در قالب آیین نامه‌های اجرایی بندهای (ب) و (ت) ماده (۱۱) قانون جهش تولید دانشبنیان موضوع تصویبنامه های شماره ۱۱۷۲۰۵/ت۶۰۰۲۳هـ مورخ ۴/۷/۱۴۰۱ و شماره ۱۵۲۷۵۵/ت۶۰۳۸۴هـ مورخ ۲۳/۸/۱۴۰۱ مشمول حمایتهای مالیاتی میشود.
ماده۵ ـ با هدف استفاده از ظرفیت علمی و حرفهای متخصصین و نخبگان ایرانی خارج از کشور در مراکز علمی، فناوری و صنعتی داخلی و فراهم نمودن شرایط مناسب جهت توسعه فناوریهای نوظهور و پیشرفته در کشور، معاونت موظف است با همکاری بنیاد، برنامه جامع حمایت از همکاری و جذب نخبگان و متخصصین ایرانی خارج از کشور را با هدف جذب و همکاری سالانه (۱۰۰۰) نفر از این متخصصین و مشتمل بر موارد زیر تدوین نماید:
۱ـ معاونت با همکاری بنیاد و وزارتین ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ این آییننامه، دستورالعمل مربوط به اوصاف دانش‌آموخته برجسته، دانشگاه‌های مورد قبول بین‌المللی و چگونگی انتخاب افراد مشمول جهت جذب در دانشگاهها و مؤسسات آموزش‌عالی و پژوهشی را تدوین و ابلاغ می‌نماید. سازمان اداری و استخدامی کشور موظف است سالیانه (۲۰۰) ردیف مجوز استخدام عضو هیئت علمی مورد نیاز این بند را تأمین نماید.
۲ـ به منظور فراهم شدن بسترهای اشتغال، کارآفرینی و جذب متخصصان و دانشمندان ایرانی غیرمقیم در بخش خصوصی، معاونت موظف است طرح شناسایی و جذب متخصصین ایرانی خارج از کشور را با هدف راهاندازی سالانه حداقل (۵۰) شرکت دانشبنیان و واحدهای فناور مستقر در پارک‌های علم و فناوری و اشتغال نخبگان در این کسب و کارها، ظرف دو ماه از تاریخ ابلاغ این آیین نامه تدوین و به تصویب شورای راهبری فناوریها و تولیدات دانشبنیان برساند.
۳ـ سازمان برنامه و بودجه کشور به پیشنهاد معاونت منابع مورد نیاز این ماده را در بودجه سالیانه معاونت پیش‌بینی خواهد کرد.
ماده۷ـ با هدف تسهیل و راهاندازی شرکت‌ها و مؤسسات دانشبنیان و فناور توسط نخبگان و متخصصان ایرانی داخل و خارج از کشور، وزارت امور اقتصادی و دارایی از طریق دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی و ویژه اقتصادی موظف است با همکاری معاونت نسبت به کمک به ایجاد، راهاندازی وتأسیس شرکت، ایجاد سرمایه‌گذاری مشترک در مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی و ویژه اقتصادی و پارک‌های علم و فناوری توسط نخبگان در چهارچوب قوانین و مقررات مربوط اقدام نماید و فرایندهای سرمایه‌گذاری، جذب سرمایه و تسهیلات و اخذ مجوزهای آنها را تسهیل کند.
ماده۸ ـ با هدف تأمین مسکن نخبگان در سراسر کشور:
۱ـ در چهارچوب قانون جهش تولید مسکن ـ مصوب ۱۴۰۰ ـ نخبگان و سرآمدان علمی فاقد مسکن در اولویت برخورداری از مزایای قانون می‌باشند.
تبصره ـ وزارت راه و شهرسازی مکلف است با همکاری دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و بنیاد، زمین مورد نیاز برای تأمین مسکن نخبگان و سرآمدان علمی را در چهارچوب قانون جهش تولید مسکن ـ مصوب ۱۴۰۰ ـ فراهم نماید.
۲ـ در چهارچوب مصوبات شورای پول و اعتبار، نخبگان فاقد مسکن فارغالتحصیل یا دانشجوی تحصیلات تکمیلی نیز مشمول تسهیلات خرید یا ساخت مسکن و همچنین تسهیلات ودیعه مسکن مشابه اعضای هیئت علمی دانشگاهها میشوند.
تبصره ـ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران موظف است با همکاری بنیاد نسبت به اجرایی‌سازی این ماده و ارایه مقررات مرتبط با آن برای تصویب در مراجع ذیربط اقدام نماید.
ماده۹ـ به منظور توسعه حمایتهای بیمه ای از نخبگان:
۱ـ بنیاد مجاز است از نخبگان فاقد بیمه متقاضی بهره‌مندی از حمایتهای بیمهای با رعایت قوانین و مقررات تا حداکثر هفتاد درصد (۷۰%) حق بیمه افراد مشمول در قالب کمک هزینه پوشش بیمهای نخبگان، حمایت نماید.
تبصره ـ امتیاز مقرر در این ماده شامل پوشش درمانی نخبگان و افراد تحت تکفل وی نیز می‌باشد.
۲ـ بنیاد مجاز است نسبت به ارایه کمک هزینه حمایت از پوشش بیمه تکمیلی برای نخبگان برخوردار از بیمه‌های پایه اقدام نماید.
ماده۱۰ـ به منظور تحقق مرجعیت علمی و حمایت از دانشمندان برتر کشور و سرآمدان علمی، بنیاد مکلف است طرح حمایت از سرآمدان علمی کشور را مشتمل بر موارد زیر تدوین نماید:
۱ـ حمایتها
الف ـ ارایه تسهیلات ویژه سرآمدان علمی با تصویب شورای پول و اعتبار.
ب ـ اعطای پژوهانه آزمایشگاهی و پژوهشی.
پ ـ کمک هزینه سفرهای تحقیقاتی، علمی و زیارتی داخلی و خارجی.
ت ـ کمک هزینه ثبت اختراعات با کیفیت در مراجع معتبر بین‌المللی.
ث ـ اعتبارات تشویقی برای انتشارات برجسته علمی.
ج ـ حمایت از پوشش بیمه عمر و زندگی و سایر بیمه‌های مورد نیاز سرآمدان علمی.
چ ـ اعطای پایه تشویقی در چهارچوب مصوبات وزارتین.
۲ـ سالانه (۲۰۰) نفر از سرآمدان علمی کشور در این برنامه از حمایتهای بنیاد بهره‌مند میشوند.
۳ـ بنیاد با همکاری معاونت و وزارتین، دستورالعمل ارزیابی و شناسایی سرآمدان علمی موضوع این ماده را تهیه و ابلاغ می‌نماید.
ماده۱۱ـ وزارتین موظف هستند با همکاری بنیاد و سازمان اداری و استخدامی کشور سالانه معادل بیست درصد (۲۰%) از ظرفیت جذب اعضای هیئت علمی خود در دانشگاه و همچنین مؤسسات پژوهشی وابسته به دستگاه‌های اجرایی را به نخبگان اختصاص دهند. این افراد در قالب قرارداد پیمانی یکساله جذب میشوند و در مدت مذکور فرآیند جذب مشتمل بر گزینش علمی و عمومی آنها در چهارچوب ضوابط معمول انجام می‌گیرد.
ماده۱۲ـ به منظور جذب و نگهداشت نخبگان و استفاده بهینه از ظرفیت علمی و فناوری فارغ التحصیلان دوره‌های دکتری مورد تأیید وزارتین، بنیاد و وزارتین موظفند نسبت به اشتغال حداقل (۱۰۰۰) نفر از محققان پسا دکترا بر اساس آییننامه مصوب شورایعالی علوم، تحقیقات و فناوری اقدام نمایند.
ماده۱۳ـ در راستای نیل به مرجعیت علمی در سطح بین‌المللی، وزارتین موظفند پشتیبانی و حمایت برای نمایهسازی مجلات معتبر داخلی در نمایه‌‌های بین‌المللی را به انجام برسانند و مشوق های ی را برای مدیران مسئول و سردبیران این نشریات در نظر بگیرند.
ماده۱۴ـ در اجرای آییننامه جذب و نگهداری سرمایه انسانی استعداد برتر و نخبه در دستگاه‌های اجرایی موضوع تصویبنامه شماره ۱۵۴۴۴۹/ت۵۹۵۰۶هـ مورخ ۲/۱۲/۱۴۰۰، سازمان اداری و استخدامی کشور موظف است با همکاری بنیاد، زمینه جذب سالانه حداقل 1000 نفر از نخبگان کشور در دستگاه‌های اجرایی را فراهم نماید.
تبصره ـ کلیه دستگاه‌های اجرایی موضوع این آییننامه موظفند به منظور شناسایی و بهره‌گیری از توان و ظرفیت نخبگان سالانه بیست درصد (۲۰%) از ظرفیت استخدامی خود را در صورت وجود متقاضی به این افراد اختصاص دهند. شناسه کارمندی برای ایشان توسط سازمان اداری و استخدامی کشور صادر میشود.
ماده۱۵ـ کلیه دستگاه‌های اجرایی مکلفند اطلاعات مورد نیاز برای رصد و تحلیل وضعیت نخبگان در زمینه‌های مختلف از جمله معیشت، اشتغال، مسکن، تحصیل، بیمه و مهاجرت را با رعایت قوانین و مقررات تهیه و به صورت دورهای در اختیار بنیاد قرار دهند. شیوه نامه اجرای این ماده ظرف سه ماه از تاریخ ابلاغ این آیین نامه توسط بنیاد تدوین و ابلاغ می شود.
ماده۱۶ـ به منظور مدیریت اثربخش چرخش نخبگان، توسعه تعاملات هدفمند بین المللی آنها و ارتقای نظام سیاستگذاری و مدیریت امور نخبگان و در چهارچوب سند راهبردی کشور در امور نخبگان ـ مصوب ۱۳۹۱ ـ شورای عالی انقلاب فرهنگی و همچنین صیانت از پژوهشگران و فناوران کشور، وزارتین و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی موظفند ضوابط فعالیت مؤسسات کاریابی در حوزه اعزام نیروی کار و اعزام دانشجو را برای نخبگان و متخصصین، با همکاری وزارت امورخارجه و بنیاد و در چهارچوب قوانین و مقررات موجود تدوین و ابلاغ نمایند.
ماده۱۷ـ با هدف ارتقای روحیه خودباوری علمی و الگوسازی برای مسئولیت‌پذیری و اثربخشی نخبگان در جامعه، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مکلف است با همکاری بنیاد نسبت به حمایت از توسعه تولید محتوای رسانهای با محوریت معرفی نخبگان و سرآمدان علمی و نقش آنها در حل مسائل جامعه و نیز ارائه تجربیات موفق نخبگان بازگشته به داخل کشور اقدام نماید.
ماده۱۸ـ دستگاه‌های اجرایی ذیربط مکلفند با همکاری سازمان برنامه و بودجه کشور بودجه لازم برای عملیاتی سازی این آیین نامه را در لوایح بودجه سنواتی خود پیش‌بینی نمایند.
آنچه سبب جهش تولید میگردد مشارکت مردم است و نخبگان در میان مردم مانند چراغ ها و تابلوهای راهنمای توسعه برای بخش های مختلف کشور هستند.
بسیاری از کشورها برای استفاده از ظرفیت نخبگان خود تلاش کرده اند که یکی از کشورهای موفق در این زمینه کشور چین است که طرح بازگشت هزار استعداد جوان (YTT) را اجرا کرد، که به گفته مجله ساینس آنها از حقوق بالا همسان با حقوق های بین المللی به همراه دادن امکانات و آزمایشگاه های مورد نیاز دانشمندان، برای جذب این استعدادهای چینی استفاده کردند و ایران نیز با پژوهش های میدانی از جامعه تحصیلکرده نخبه کشور میتواند درک کامل تری را از مجموعه نیازهای جامعه نخبگان داشته باشد.
در مجموع میتوان بیان کرد قوانین لازم برای حمایت های قانونی و معنوی از نخبگان وضع شده است اما حلقه مفقوده عدم تحصیل نتایج دلخواه در دوبخش است: اول- عدم اجرای کامل قوانین دوم- حقوق مالکیت فکری.
در تشریح و راه حل موضوع عدم اجرای کامل قوانین نخبگان باید به لزوم پیگیری و نظارت بر اجرای قوانین حمایتی از نخبگان دقت شود، برای مثال در نشست خانه گفتگوی انتخابات دانشگاه تهران برای دوره دوازدهم مجلس در بهمن ماه 1402 که با حضور چهره های سیاسی مطرح کشور برای بررسی راهکارهای افزایش مشارکت مردم در انتخابات تشکیل شده بود دعوت شده بودم، در مبحث نخبگان اتفاق جالب توجه ای برای بنده رخ داد، یکی از حضار در نشست که نماینده محترم مردم تهران در مجلس یازدهم بود عنوان داشت آنقدر از نخبگان حمایت کردیم که بیم سوءاستفاده از عنوان نخبگان را داریم، این درحالی بود که در همان لحظه بنده پنج صفحه لیست کمبودها و کاستی های شرکت های انجمن های صنفی شرکت دانش بنیان استان تهران را در دست داشتم.
حقیقت آن است که با تصویب آیین نامه اجرایی حمایت از نخبگان در دولت سیزدهم و قوانین موجود حمایتی مجلس در ادوار مختلف و حمایت های خالصانه و پیگیری های رهبری جامعه سبب شده است امکانات مناسبی از حمایت های قانونی و معنوی برای صیانت از حقوق نخبگان شکل بگیرد اما رسیدن به نتیجه نهای ی و حداکثری نیازمند اجرای کامل قوانین مصوب شده حمایتی از نخبگان است و این مهم تنها با نظارت دائمی و پیگیری کاستی ها محقق میگردد.
حلقه مفقوده دوم در حمایت از نخبگان جامعه با تصویب قوانین و آیین نامه های سختگیرانه تر حقوق مالکیت فکری تحقق پیدا میکند.
ساختار حقوق مالکیت فکری (intellectual property right) و به خصوص حق ثبت اختراع (patent right)، به‌سبب ایجاد انگیزه برای نوآوری و ارتقای سطح فناوری و بهبود مسیر رشد اقتصادی از طریق حمایت از حقوق نوآوران، نقشی اساسی در سیاستهای رشد و توسعه ایفا میکند.
با استفاده از دو شاخص گینارت ـ پارک (Ginart- Park) و حق ثبت اختراع مؤثر (effective patent right)، تأثیر حق ثبت اختراع در رشد اقتصادی 82 کشور منتخب توسعه‌یافته و در حال توسعه، در بازۀ زمانی 1990-2010، بررسی گشته. گینارت و پارک (Ginarte and Park, 1997)، با استفاده از شاخصی که برای 110 کشور بین سال‌های 1960-1990 تهیه کردند، آنها به این نتیجه رسیدند که اقتصادهای توسعه‌یافته‌تر تمایل بیش‌تری به حقوق ثبت اختراع دارند. از دیدگاهی اصولی‌تر، نتایج تحقیق آنها نشان داد که محافظت از حقوق ثبت اختراع، نوآوری و نهای تا رشد اقتصادی را (در کشورهای ی که ظرفیت لازم برای فعالیتهای تحقیقاتی و توسعهای نوآورانه دارند) افزایش می‌‌دهد. پژوهشهای ارائه‌شده گویای تأثیر مثبت حفاظت از حق ثبت اختراع در ایجاد انگیزه برای نوآوری و ابداع و نهای تا رشد اقتصادی است.
دولت میتواند با استفاده از توانایی نخبگان جامعه از طریق مراکز پژوهشی و همچنین مراکز تحقیقاتی دانشگاهها به اهداف بلند خود دسترسی پیدا کند، برای مثال با کمک نخبگان و شرکت های دانش بنیان میتوان در مباحث نفتی موضوعات مهمی مانند فلرینگ یا مشعل سوزی، افزایش برداشت نفت یا احیا چاه های نفت، ساخت کاتالیست ها، انرژی هیدروژنی، توسعه صنایع پروپان و هلیوم را انجام داد و موارد مهمی مانند تکنولوژی تولید گاز مایع(LNG) را بومی سازی کرد و حتی ضریب نلسون یا همان ضریب پیچیدگی پالایشگاه ها را برای بهره وری بیشتر پیگیری کرد.
بخش های مختلف جهت شناسایی ایده ها و پرورش ایده های اولیه برای جلوگیری از آزمون و خطا و هدر رفت منابع مادی، زمان و نیروی انسانی میتوانند اتاق های اندیشه ورز (اتاق فکر) تشکیل دهند و مسائل مختلف را در جامعه هدف خود تحت نظر نخبگان همان جامعه، به بحث و گفتگو بگذارند و بهترین راه حل ها را انتخاب کنند، زیرا در این هیئت های اندیشه ورز است که کوچکترین ایده های خوب پرورش می یابند و میتوانند تبدیل به کالا و خدمات قابل عرضه شوند.
همچنین در بسیاری از موارد نخبگان نیاز به حمایت مالی ندارند و مشکل آنها در صیانت از ایده های آنها است. مالکیت فکری تنها مربوط به طرح های صنعتی نیست و بخشی از دارایی‌های کسب و کارها و اشخاص مواردی هستند که جنبه مادی ندارند مثل: برند و لوگو، اختراع، انواع محتوا (متن، تصویر، ویدیو، پادکست و محتوای صوتی)، طرح صنعتی، ایده ها و سایر موارد انواعی از مالکیت‌های فکری هستند که در صورت رعایت قوانین و مقررات قانونی میتوان حمایت عملی از دارایی اصلی نخبگان که همان فکر، ایده و محصول است انجام داد و از حق نخبگان جهت بهره مندی از منافع مالی و معنوی فعالیتهای ایشان صیانت کرد که دلگرمی نخبگان را موجب خواهد شد و نتیجه این گونه حمایت ها میتواند به رشد اقتصادی نخبگان و شرکت های دانش بنیان منجر گردد و به تبع آن سرمایه گذاری بیشتر مردمی در طرح های نخبگان از طریق صیانت از طرح ها و ایده ها را شاهد بود و جهش تولید را در سایه این اقدامات تسهیل کرد.
همچنین دولت با اجرای بهتر طرح صیانت از ایده های نخبگان میتواند شاخص جهانی نوآوری ایران را بهبود بخشد که این مهم سبب توجه بیشتر سرمایه گذاران داخلی و خارجی به این بخش خواهد شد.