شبکه‌سازی ضد تحریم: محور راهبرد اقتصادی ایران
تحریم‌های اقتصادی و سیاسی غرب، به‌ویژه از سوی ایالات متحده و اتحادیه اروپا، با هدف مهار توان اقتصادی، فناوری و ژئوپلیتیکی ایران، دهه‌هاست که چالش‌های زیادی برای توسعه ملی ایران ایجاد کرده‌اند. تجربه تاریخی برجام(JCPOA) سال 2015 نشان میدهد که مذاکره، هرچند گزینه‌ای مطلوب در دیپلماسی است، اما در برابر منافع استراتژیک غرب و محدودیت‌های منابع آن، که حفظ تحریم‌ها را به‌عنوان ابزاری برای فشار ترجیح می‌دهند، اغلب ناکام مانده است و هر توافقی صورت گیرد پایدار نخواهد بود و منافع ملی ایران در بلند مدت تضمین نمیگردد. در این راستا، شبکه‌سازی ضد تحریم باید به‌عنوان محور راهبرد اقتصادی ایران در نظر گرفته شود.
درواقع شبکه‌سازی ضد تحریم، راهبردی پیش‌دستانه است که از طریق ایجاد پیوندهای هدفمند با بازیگران دولتی منطقه ای و بین‌المللی اعم از دولت‌های همسو مانند چین، روسیه و برزیل ، در کنار نهادهای چندجانبه نظیر سازمان همکاری شانگهای (SCO) و بریکس (BRICS) و بازیگران غیردولتی به دنبال خنثی‌سازی اثرات تحریم‌ها و تقویت استقلال اقتصادی است. این رویکرد، در چارچوب روابط بین‌الملل، فراتر از یک واکنش دفاعی، به‌عنوان ابزاری برای بازآفرینی جایگاه ایران در نظم چندقطبی نوظهور عمل خواهد کرد. شبکه‌سازی، با ایجاد ائتلاف‌های اقتصادی و سیاسی، میتواند ایران را از انزوای تحمیلی غرب رها کرده و امکان دسترسی به بازارها، منابع مالی، و فناوری‌های غیرغربی را فراهم سازد.بنظر میرسد این راهبرد، تجلی خرد استراتژیک مدیرت صحیح در تبدیل تهدیدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی به فرصت‌های اقتصادی است.
ابعاد راهبردی شبکه‌سازی ضد تحریم؛ نخست اینکه، شبکه‌سازی با کاهش وابستگی به نظام مالی و تجاری غربی، استقلال اقتصادی ایران را تقویت میکند.مثلاَ همکاری با چین از طریق ابتکار کمربند و جاده(Belt and Road Initiative) که به اختصار (BRI) نامیده میشود نه‌تنها جریان سرمایه‌گذاری غیرغربی را تضمین کرده، بلکه دسترسی به بازارهای آسیایی را گسترش میدهد. دوم اینکه، این راهبرد امکان دسترسی به فناوری‌های پیشرفته را در جهانی با منابع محدود فراهم میکند. برای مثال همکاری با شرکت های روسی، که تجربه مشابهی در مواجهه با تحریم‌های غربی در حوزه نفت و گاز دارند، انتقال دانش فنی و فناوری را بین دو کشور در این حوزه تسهیل میکند. سوم، شبکه‌سازی جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را در نظم جهانی تقویت میکند. استفاده از فرصت عضویت در SCO و بریکس، میتواند جایگاه ایران را به‌عنوان کنشگری فعال در برابر هژمونی غربی تثبیت کند، که پاسخی مستقیم به اقدامات غرب در تداوم تحریم‌هاست. چهارم، شبکه سازی ضد تحریم به افزایش تنوع سبد اقتصادی و عدم تمرکز بر نفت در تعاملات با بازیگران دولتی و غیردولتی کمک میکند. پنجم، استفاده از ظرفیت بخش های غیردولتی مانند بخش تعاون و استفاده از ظرفیت مجموعه های خصوصی ایرانی در داخل و خارج کشور در توسعه شبکه ضد تحریم میتواند سبب افزایش تاب آوری اقتصادی گردد.
در جهانی که آمریکا، تروئیکای اروپایی و برخی کشورها به دلیل تعارض منافع استراتژیک و محدودیت منابع، تمایلی به رفع تحریم‌ها نشان نمی‌دهد،در کنار ابزار دیپلماتیک در مواجه با تحریم ها، میبایست شبکه‌سازی ضد تحریم محور راهبرد اقتصادی ایران باشد. این راهبرد، با تقویت پیوندهای چندجانبه، تنوع‌بخشی به شرکا و دیپلماسی فعال، نه‌تنها اثرات تحریم‌ها را خنثی میکند، بلکه ایران را به‌عنوان کنشگری محوری در نظم چندقطبی جهانی مطرح میکند اما موفقیت این رویکرد، مستلزم هماهنگی داخلی، مدیریت هوشمند منابع و آینده‌نگری دیپلماتیک است تا ایران از تهدید تحریم‌ها به سوی فرصت‌های پایدار اقتصادی و ژئوپلیتیکی گام بردارد.
نگارنده: مهدی اصغری
ماهنامه طلوع تعاون ایران-26 شهریور 1404